Jak Wody Polskie kontrolują gospodarowanie wodami?

Efektywne zarządzanie zasobami wodnymi a także ich ochrona ma kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa środowiskowego, gospodarczego i społecznego kraju. W Polsce podstawową instytucją odpowiedzialną za nadzór nad gospodarką wodną jest Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Jednym z najważniejszych narzędzi, jakimi dysponuje ten organ, są kontrole prowadzone w zakresie gospodarowania wodami. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. Prawo wodne (Dz. U. z 2025 r. poz. 960) [1], Wody Polskie mają prawo do prowadzenia kontroli wobec podmiotów korzystających z wód, których celem jest zapewnienie zgodności działań inwestorów i użytkowników z obowiązującymi przepisami prawa oraz zapobieganie degradacji środowiska wodnego.

● Jakie uprawnienia posiada organ kontrolujący?
● Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli
● Jakie dokumenty mogą być wymagane w trakcie kontroli?
● Oględziny
● Podsumowanie

 Kontrola gospodarowania wodami może obejmować różnorodne aspekty, które zostały szczegółowo określone w art. 334 ustawy Prawo wodne [2]. W odniesieniu do podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, takich jak zakłady przemysłowe, działania kontrolne koncentrują się przede wszystkim na:

• sposobie korzystania z wód oraz przestrzeganiu zasad ochrony zasobów wodnych,
• realizacji obowiązków wynikających z decyzji administracyjnych wydanych na podstawie przepisów prawa wodnego,
• zgodności z warunkami określonymi w pozwoleniach zintegrowanych,
• prawidłowym wykonaniu urządzeń wodnych,
• utrzymaniu wód oraz urządzeń wodnych w odpowiednim stanie technicznym i funkcjonalnym.

Zgodnie z art. 48 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2024 r., poz. 236) [3] organ kontroli ma obowiązek zawiadomienia przedsiębiorcy o zamiarze wszczęcia kontroli. Kontrolę wszczyna się nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o zamiarze wszczęcia kontroli. Jeżeli kontrola nie zostanie wszczęta w terminie 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia, wszczęcie kontroli wymaga ponownego zawiadomienia.

Jakie uprawnienia posiada organ kontrolujący?

Skuteczna kontrola gospodarowania wodami wymaga nie tylko odpowiednich podstaw prawnych, ale również szerokiego zakresu uprawnień przysługujących organom kontrolującym. Ustawa Prawo wodne w art. 335 ust. 1 [4] szczegółowo określa, jakie działania mogą podejmować pracownicy Wód Polskich podczas prowadzenia czynności kontrolnych. Uprawnienia te służą zarówno zapewnieniu rzetelności procesu kontroli, jak i ochronie interesu publicznego w zakresie korzystania z zasobów wodnych.

Wykonujący kontrolę są uprawnieni do:

1) wstępu wraz z pracownikami pomocniczymi, rzeczoznawcami i niezbędnym wyposażeniem przez całą dobę na teren nieruchomości, na której znajdują się urządzenia wodne lub prowadzona jest działalność związana z korzystaniem z wód;

2) przeprowadzania niezbędnych pomiarów lub badań lub wykonywania innych czynności kontrolnych w celu ustalenia, na terenie kontrolowanej nieruchomości, przestrzegania warunków wynikających z przepisów ustawy, a także stanu urządzeń wodnych;

3) utrwalania przebiegu i wyników oględzin za pomocą aparatury i środków technicznych służących do utrwalania obrazu lub dźwięku;

4) żądania pisemnych lub ustnych informacji oraz wzywania i przesłuchiwania osób w zakresie niezbędnym do ustalenia stanu faktycznego;

5) żądania okazywania dokumentów i udostępnienia wszelkich danych mających związek z problematyką kontroli;

6) wykonywania niezbędnych dla celów kontroli odpisów lub wyciągów z dokumentów oraz zestawień i obliczeń sporządzanych na podstawie dokumentów, a w razie potrzeby żądania ich od podmiotu kontrolowanego;

7) sprawdzania tożsamości osób uczestniczących w kontroli;

8) oceny sposobu i poprawności wykonywania pomiarów dotyczących korzystania z wód przez zakład;

9) nakładania grzywien w drodze mandatu karnego.

Dodatkowo, na podstawie art. 337 ust. 6 ustawy Prawo wodne [5] kontrola może zostać przeprowadzona bez udziału kontrolowanego lub osoby przez niego upoważnionej, w obecności innego pracownika kontrolowanego lub w obecności przywołanego świadka, którym powinien być funkcjonariusz publiczny.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli

Zgodnie z art. 337 ustawy Prawo wodne [6] kontrola przeprowadzana jest po okazaniu upoważnienia do jej przeprowadzenia, a jeżeli kontrolę wykonują pracownicy urzędu zapewniającego obsługę ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej lub Wód Polskich, także legitymacji służbowej.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli zawiera:

1) wskazanie podstawy prawnej przeprowadzenia kontroli;

2) oznaczenie organu wykonującego kontrolę;

3) imię i nazwisko, stanowisko służbowe wykonującego kontrolę, a jeżeli kontrolę wykonują pracownicy urzędu zapewniającego obsługę ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej oraz Wód Polskich, także numer legitymacji służbowej;

4) określenie zakresu przedmiotowego kontroli;

5) wskazanie daty rozpoczęcia i przewidywanego terminu zakończenia kontroli;

6) podpis osoby udzielającej upoważnienia, z podaniem zajmowanego stanowiska lub funkcji;

7) pouczenie kontrolowanego o jego prawach i obowiązkach;

8) datę i miejsce wystawienia upoważnienia.

Upoważnienie do przeprowadzenia kontroli w odniesieniu do przedsiębiorcy zawiera dodatkowo oznaczenie przedsiębiorcy objętego kontrolą.

Zakres uprawnień przysługujących Wodom Polskim w toku kontroli jest bardzo szeroki i służy skutecznemu egzekwowaniu przepisów ustawy Prawo wodne. Pracownicy kontrolujący dysponują środkami umożliwiającymi zarówno ocenę techniczną, jak i formalno-prawną działalności podmiotów korzystających z wód. Z punktu widzenia przedsiębiorców, istotne jest zapewnienie pełnej współpracy z organami kontrolnymi – zarówno w zakresie dostępu do obiektów, jak i dokumentacji oraz informacji. Niewywiązywanie się z tych obowiązków może prowadzić nie tylko do sankcji administracyjnych, ale również finansowych. Warto również podkreślić, że zgodnie z art. 336 ust. 2 ustawy Prawo wodne [7] wykonujący kontrolę w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzystają z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w przepisach ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383) [8].

Jakie dokumenty mogą być wymagane w trakcie kontroli?

W toku kontroli kluczowym elementem postępowania jest dostęp do dokumentacji, która umożliwia ocenę zgodności działań kontrolowanego podmiotu z obowiązującymi przepisami.

Organ kontrolujący może zwrócić się do podmiotu kontrolowanego o przygotowanie i udostępnienie dokumentów dotyczących tematyki kontroli. Mogą to być m.in.:

• schematy całego zakładu w zakresie gospodarki wodno-ściekowej (układ sieci kanalizacyjnej, lokalizacja przyłączy, lokalizacja urządzeń wodnych itp.);
• wykazy ilości i jakości ścieków przemysłowych wprowadzanych do urządzeń kanalizacyjnych (do wszystkich podmiotów);
• wyniki pomiarów jakości ścieków za danych okres;
• wykazy ilości i jakości ścieków odprowadzanych do wód lub do urządzeń wodnych;
• oświadczenia kwartalne dot. opłat za korzystanie z usług wodnych za dany okres;
• wyniki prowadzonych pomiarów ilości pobieranych wód podziemnych i wód powierzchniowych;
• księgi eksploatacji urządzeń wodnych – prowadzone na potrzeby dokumentowania pracy i utrzymania urządzeń takich jak separatory, studnie, zbiorniki retencyjne czy wyloty urządzeń kanalizacyjnych.

Obowiązek udostępniania dokumentacji w toku kontroli to jeden z fundamentalnych elementów zapewniających skuteczność i transparentność nadzoru nad gospodarowaniem wodami. Organ kontrolujący ma prawo żądać od przedsiębiorców szczegółowych danych i dokumentów technicznych, eksploatacyjnych oraz rozliczeniowych, które są niezbędne do weryfikacji zgodności działalności z przepisami ustawy Prawo wodne. Z perspektywy podmiotu kontrolowanego kluczowe jest odpowiednie przygotowanie dokumentacji, jej aktualność oraz rzetelność. Braki formalne, niepełne zestawienia lub brak współpracy z organem kontrolującym mogą skutkować nie tylko zaleceniami pokontrolnymi, ale także sankcjami administracyjnymi lub finansowymi. Dlatego warto traktować obowiązek dokumentacyjny nie jako formalność, lecz jako istotny element odpowiedzialnego zarządzania zasobami wodnymi.

Oględziny

Czynności kontrolne na terenie np. zakładu przemysłowego nie będą ograniczone jedynie do analizy dokumentacji. Wiążą się również z przeprowadzeniem oględzin, podczas których kontrolujący dokonują bezpośredniej oceny stanu technicznego urządzeń wodnych, infrastruktury kanalizacyjnej oraz sposobu eksploatacji instalacji, a także mogą pobierać próbki wody lub ścieków oraz weryfikować zgodność faktycznego sposobu korzystania z wód z danymi przedstawionymi w dokumentacji.

Z czynności kontrolnych przeprowadzonych podczas oględzin zakładu sporządza się protokół oględzin, który stanowi załącznik do protokołu kontroli. Protokół kontroli natomiast stanowi podstawowy dokument podsumowujący ustalenia dokonane w toku czynności kontrolnych, zawierający opis stanu faktycznego, ocenę zgodności działalności kontrolowanego podmiotu z obowiązującymi przepisami prawa oraz ewentualne zalecenia pokontrolne.

Podsumowanie

Prawidłowy przebieg kontroli prowadzonej przez Wody Polskie w zakresie gospodarowania wodami wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale również otwartej i konstruktywnej współpracy ze strony podmiotu kontrolowanego. Organy kontrolne posiadają szerokie uprawnienia – mogą żądać dokumentów, przeprowadzać oględziny, wykonywać pomiary czy weryfikować stan urządzeń wodnych na miejscu. Jednak efektywność tych działań w dużej mierze zależy od gotowości zakładu do udostępnienia niezbędnych danych i zapewnienia dostępu do infrastruktury.
Współpraca z kontrolującymi nie powinna być postrzegana jako obowiązek formalny, lecz jako element dobrej praktyki zarządzania środowiskiem. Przejrzystość, terminowość i rzetelność w przekazywaniu informacji nie tylko skracają czas trwania kontroli, ale również budują zaufanie między organem nadzoru a podmiotem gospodarczym.