Transgraniczne przemieszczanie odpadów to jeden z bardziej wymagających obszarów gospodarki odpadami. Łączy przepisy unijne, międzynarodowe porządki klasyfikacji odpadów, obowiązki dokumentacyjne, procedury administracyjne oraz odpowiedzialność wielu uczestników przemieszczenia.
Od 21 maja 2026 r. szczególne znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie przemieszczania odpadów, zmiany rozporządzeń (UE) nr 1257/2013 i (UE) 2020/1056 oraz uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1013/2006. To właśnie ten akt wyznacza nowe ramy dla przemieszczania odpadów pomiędzy państwami członkowskimi, przywozu odpadów do Unii Europejskiej, wywozu odpadów z Unii Europejskiej oraz tranzytu odpadów przez Unię.
W tym materiale omawiamy najważniejsze zagadnienia związane z transgranicznym przemieszczaniem odpadów po 21 maja 2026 r. Wyjaśniamy, kiedy zastosowanie ma procedura zgłoszenia i zgody, kiedy możliwe jest skorzystanie z procedury ogólnego informowania, jakie znaczenie ma załącznik VII, klasyfikacja odpadów, dokumenty, DIWASS, kontrole, kary oraz przygotowanie firmy do nowych zasad.
1. Czym jest transgraniczne przemieszczanie odpadów?
2. Jakie przepisy regulują transgraniczne przemieszczanie odpadów po 21 maja 2026 r.?
3. Co zmienia rozporządzenie (UE) 2024/1157 w praktyce przedsiębiorców?
4. Kogo dotyczą obowiązki i dlaczego trzeba prawidłowo określić uczestników przemieszczenia?
5. Od czego zależy wybór procedury transgranicznego przemieszczania odpadów?
6. Czym różni się procedura zgłoszenia i zgody od procedury ogólnego informowania?
7. Kiedy można zastosować załącznik VII w transgranicznym przemieszczaniu odpadów?
8. Dlaczego klasyfikacja odpadów decyduje o legalności przemieszczenia?
9. Jakie znaczenie mają listy, załączniki i kody odpadów?
10. Jakie dokumenty trzeba przygotować przed transgranicznym przemieszczeniem odpadów?
11. Dlaczego cel przemieszczenia i sposób przetwarzania odpadu są tak ważne?
12. Jak DIWASS zmienia prowadzenie spraw związanych z transgranicznym przemieszczaniem odpadów?
13. Jakie ryzyka mogą pojawić się w trakcie organizacji i transportu odpadów?
14. O czym trzeba pamiętać przy przemieszczaniu odpadów poza Unię Europejską?
15. Kiedy transgraniczne przemieszczanie odpadów może zostać uznane za nielegalne?
16. Jakie znaczenie mają kontrole, kary i obowiązek udokumentowania przemieszczenia?
17. Jak przygotować firmę do nowych zasad transgranicznego przemieszczania odpadów?
1. Czym jest transgraniczne przemieszczanie odpadów?
Transgraniczne przemieszczanie odpadów to przemieszczanie odpadów pomiędzy państwami członkowskimi, przywóz odpadów do Unii Europejskiej z państw trzecich, wywóz odpadów z Unii Europejskiej do państw trzecich albo tranzyt odpadów przez Unię Europejską.
Zgodnie z art. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie przemieszczania odpadów, zmiany rozporządzeń (UE) nr 1257/2013 i (UE) 2020/1056 oraz uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1013/2006 [1] rozporządzenie ustanawia procedury i systemy kontroli przemieszczania odpadów. Zależą one od pochodzenia odpadów, miejsca ich przeznaczenia, trasy przemieszczania, rodzaju odpadów oraz rodzaju przetwarzania, jaki ma zostać zastosowany wobec odpadów w miejscu przeznaczenia.
Zakres stosowania rozporządzenia (UE) 2024/1157 wynika z art. 2 ust. 1.
2. Jakie przepisy regulują transgraniczne przemieszczanie odpadów po 21 maja 2026 r.?
Podstawowym aktem prawnym regulującym transgraniczne przemieszczanie odpadów od 21 maja 2026 r. jest rozporządzenie (UE) 2024/1157, które zastępuje wcześniejsze rozporządzenie (WE) nr 1013/2006 [2] w sprawie przemieszczania odpadów. Oznacza to, że przemieszczenia planowane po tej dacie trzeba oceniać już według nowych zasad, zwłaszcza w zakresie wyboru procedury, elektronicznej wymiany dokumentów i obowiązków uczestników przemieszczenia.
Dla elektronicznego przekazywania i wymiany informacji oraz dokumentów istotne znaczenie ma także rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2025/1290 z dnia 2 lipca 2025 r. [3]. Określa ono wymagania techniczne i organizacyjne związane z praktycznym wdrożeniem systemu elektronicznego.
Warto przy tym odróżnić rolę systemu DIWASS od roli organu właściwego. DIWASS jest centralnym systemem prowadzonym przez Komisję Europejską, służącym do elektronicznego przekazywania i wymiany informacji oraz dokumentów w procedurach transgranicznego przemieszczania odpadów. Nie oznacza to jednak, że Komisja Europejska przejmuje prowadzenie krajowych spraw dotyczących zgłoszeń, zezwoleń, weryfikacji dokumentacji czy nadzoru nad przemieszczeniami. W Polsce zadania organu właściwego w sprawach transgranicznego przemieszczania odpadów wykonuje Główny Inspektor Ochrony Środowiska, a obsługą tych spraw zajmuje się Główny Inspektorat Ochrony Środowiska.
W krajowym prawodawstwie temat przemieszczania odpadów między państwami reguluje ustawa z dnia 29 czerwca 2007 r. o międzynarodowym przemieszczaniu odpadów [4]. Obecnie trwają prace nad projektem ustawy o transgranicznym przemieszczaniu odpadów nr UC115, która ma implementować zapisy rozporządzenia (UE) 2024/1157.
3. Co zmienia rozporządzenie (UE) 2024/1157 w praktyce przedsiębiorców?
Rozporządzenie (UE) 2024/1157 wzmacnia kontrolę nad przemieszczaniem odpadów i wprowadza obowiązek elektronicznego przekazywania oraz wymiany informacji i dokumentów dotyczących przemieszczeń.
Zgodnie z art. 27 rozporządzenia (UE) 2024/1157 informacje i dokumenty mają być przekazywane oraz wymieniane drogą elektroniczną za pośrednictwem systemu centralnego Komisji, krajowego systemu lub oprogramowania interoperacyjnego z tym systemem.
Dla przedsiębiorcy oznacza to, że transgraniczne przemieszczanie odpadów nie sprowadza się wyłącznie do przygotowania formularza i organizacji transportu. Trzeba spojrzeć na nie jak na cały proces, który obejmuje role uczestników, obieg informacji, dokumenty, potwierdzenia oraz współpracę z kontrahentami, przewoźnikami, odbiorcami i instalacjami.
Największa zmiana poza elektronizacją procedur dotyczy podmiotów i sytuacji związanych z przemieszczaniem odpadów z listy zielonej, a więc w oparciu o art. 18 i załącznik VII. Zmiany jakie zaszły z jednej strony są bardzo delikatne i mogą być pominięte, jednak z drugiej strony bardzo przybliżają obowiązki, a co istotniejsze, odpowiedzialności uczestników transgranicznego przemieszczania odpadów w procedurze ogólnego informowania z przemieszczaniem objętym notyfikacją. Przykładami niech będą wprowadzenie uprzedniego obowiązku wypełnienia załącznika VII czy też czyny uznawane za nielegalne przemieszczanie odpadów.
4. Kogo dotyczą obowiązki i dlaczego trzeba prawidłowo określić uczestników przemieszczenia?
Obowiązki w transgranicznym przemieszczaniu odpadów nie kończą się na podmiocie, który fizycznie wysyła odpady za granicę. Mogą obejmować każdy podmiot, który planuje, organizuje, przewozi, odbiera albo przetwarza odpady w ramach danego przemieszczenia.
W zależności od konkretnego przypadku nowe obowiązki mogą dotyczyć m.in. zgłaszającego, osoby organizującej przemieszczenie, wytwórcy odpadów, przewoźnika, odbiorcy oraz instalacji gospodarowania odpadami.
Prawidłowe określenie uczestników przemieszczenia jest istotne dla ustalenia, kto odpowiada za wykonanie poszczególnych obowiązków w procedurze. Ma to znaczenie przy wyborze właściwej procedury, przygotowaniu dokumentów, przekazywaniu informacji, potwierdzaniu odbioru lub przetworzenia odpadów oraz współpracy z właściwymi organami.
Od 21 maja 2026 r. określenie ról poszczególnych uczestników jest ważne również z punktu widzenia działania w systemie DIWASS.
5. Od czego zależy wybór procedury transgranicznego przemieszczania odpadów?
Wybór procedury transgranicznego przemieszczania odpadów zależy przede wszystkim od rodzaju odpadów, kierunku przemieszczenia oraz tego, czy mają one zostać przeznaczone do odzysku czy do unieszkodliwienia.
Zgodnie z art. 4 rozporządzenia (UE) 2024/1157 przemieszczanie odpadów może podlegać różnym zasadom, w tym procedurze uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody (notyfikacja) albo ogólnym obowiązkom informacyjnym realizowanym z wykorzystaniem dokumentu określonego w załączniku VII. Procedury nie wybiera się więc dowolnie. Trzeba ją ustalić na podstawie konkretnego przypadku.
W praktyce trzeba więc sprawdzić, jaki odpad ma zostać przemieszczony, jak został sklasyfikowany, skąd i dokąd ma zostać przewieziony, przez jakie państwa będzie przebiegała trasa oraz jaki proces przetwarzania ma zostać zastosowany w miejscu przeznaczenia.
6. Czym różni się procedura zgłoszenia i zgody od procedury ogólnego informowania?
Procedura uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody wymaga udziału właściwych organów oraz uzyskania zgody przed rozpoczęciem przemieszczenia. Co do zasady dotyczy przemieszczeń objętych wyższym poziomem kontroli, w tym określonych przemieszczeń odpadów przeznaczonych do unieszkodliwienia albo odpadów, które ze względu na klasyfikację nie mogą zostać przemieszczone wyłącznie na podstawie ogólnych obowiązków informacyjnych.
Procedura ogólnego informowania, o której mowa w art. 18 rozporządzenia (UE) 2024/1157, jest stosowana do określonych przemieszczeń odpadów. Wiąże się ona z obowiązkiem zapewnienia wymaganych informacji oraz dokumentu określonego w załączniku VII. Nie oznacza jednak swobody w organizacji przemieszczenia. Takie przemieszczenie również musi spełniać warunki wynikające z rozporządzenia (UE) 2024/1157, w tym dotyczące rodzaju odpadu, celu przemieszczenia oraz udokumentowania przemieszczenia i przetworzenia odpadu.
Najważniejsza różnica polega więc na poziomie kontroli przed rozpoczęciem przemieszczenia. W procedurze zgłoszenia i zgody przemieszczenie wymaga wcześniejszego zaangażowania organów i uzyskania zgody. W procedurze ogólnego informowania przedsiębiorca nie przechodzi tej samej ścieżki uzyskiwania zgody, ale nadal odpowiada za prawidłową kwalifikację odpadu, dokumenty oraz zgodność przemieszczenia z wymaganiami rozporządzenia.
7. Kiedy można zastosować załącznik VII w transgranicznym przemieszczaniu odpadów?
Transgraniczne przemieszczanie odpadów z wykorzystaniem załącznika VII jest możliwe po spełnieniu wymagań określonych w art. 18 rozporządzenia (UE) 2024/1157.
Dotyczy to określonych przemieszczeń odpadów przeznaczonych do odzysku, które mogą korzystać z tej procedury ze względu na swoją klasyfikację. Nie wystarczy zatem posłużyć się krajowym kodem odpadu. Najpierw trzeba odnaleźć odpad wśród kodów bazylejskich i kodów OECD oraz sprawdzić, czy literalnie mieści się w załączniku III, IIIA albo IIIB do rozporządzenia (UE) 2024/1157.
Załącznik VII jest wyjątkiem od procedury uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody. Oznacza to, że nie można stosować go rozszerzająco. Jeżeli odpad albo planowane przemieszczenie nie spełnia warunków procedury ogólnego informowania, konieczne może być przeprowadzenie procedury zgłoszenia i zgody.
Dokument z załącznika VII nie zastępuje analizy całego przemieszczenia. Jest tylko dokumentem właściwym dla procedury, którą można zastosować wyłącznie wtedy, gdy spełnione są jej warunki.
Szerzej o załączniku VII i jego stosowaniu po zmianie z maja 2026 r. piszemy w osobnym materiale.
8. Dlaczego klasyfikacja odpadów decyduje o legalności przemieszczenia?
W transgranicznym przemieszczaniu odpadów błędna klasyfikacja nie jest wyłącznie błędem formalnym. Może przesądzić o tym, że całe przemieszczenie zostanie ocenione jako przeprowadzone według niewłaściwej procedury.
Zgodnie z art. 29 rozporządzenia (UE) 2024/1157 w przypadku wątpliwości dotyczących klasyfikacji stosuje się podejście ostrożnościowe. Jeżeli właściwe organy nie mogą dojść do porozumienia, czy dana substancja lub przedmiot jest odpadem, na potrzeby przemieszczenia traktuje się je jak odpad. Jeżeli właściwe organy nie mogą uzgodnić, czy odpady są przeznaczone do odzysku czy do unieszkodliwienia, zastosowanie mają bardziej rygorystyczne zasady dotyczące unieszkodliwiania.
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy przedsiębiorca chce skorzystać z załącznika VII, ale odpad nie mieści się literalnie w załącznikach pozwalających na procedurę ogólnego informowania. W takiej sytuacji transgraniczne przemieszczenie odpadów może zostać uznane za nielegalne.
Przy transgranicznym przemieszczaniu odpadów nie wystarczy więc posługiwanie się krajowym kodem odpadu z katalogu odpadów. Trzeba sprawdzić klasyfikację odpadu w świetle kodów bazylejskich, kodów OECD, kodów unijnych oraz odpowiednich załączników do rozporządzenia (UE) 2024/1157. Dopiero taka analiza pozwala ocenić, czy przedsiębiorca może skorzystać z procedury ogólnego informowania czy powinien przeprowadzić procedurę zgłoszenia i zgody.
Więcej o klasyfikacji odpadów w procedurach transgranicznych.
9. Jakie znaczenie mają listy, załączniki i kody odpadów?
W transgranicznym przemieszczaniu odpadów listy, załączniki i kody odpadów służą do ustalenia, jakiej procedurze podlega dane przemieszczenie. To one pomagają ocenić, czy odpad może być przemieszczany w procedurze ogólnego informowania czy konieczna jest procedura uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody.
Rozporządzenie (UE) 2024/1157 posługuje się różnymi porządkami klasyfikacji. Znaczenie mają m.in. kody wynikające z konwencji bazylejskiej, kody OECD, kody unijne oraz uzupełniająco krajowy kod odpadu z katalogu odpadów. Nie pełnią one jednak tej samej funkcji. W procedurach transgranicznych kluczowe jest ustalenie, czy odpad mieści się w odpowiednich załącznikach do rozporządzenia (UE) 2024/1157.
Szczególne znaczenie mają załączniki III, IIIA, IIIB oraz IV. Załączniki III, IIIA i IIIB są istotne przy ocenie, czy odpad może zostać objęty procedurą ogólnego informowania. Załącznik IV odnosi się do odpadów objętych wyższym poziomem kontroli. Pomocniczo znaczenie może mieć również załącznik V, zwłaszcza przy ocenie określonych przemieszczeń poza Unię Europejską i zakazów eksportu.
Nie można rozszerzać znaczenia kodów tylko dlatego, że odpad jest podobny do odpadu wymienionego w załączniku. Jeżeli prawodawca wskazuje konkretny kod, grupę albo tiret, trzeba czytać je literalnie. W przeciwnym razie przedsiębiorca może błędnie uznać, że przemieszczenie mieści się w procedurze ogólnego informowania, mimo że powinno zostać objęte wyższym poziomem kontroli.
10. Jakie dokumenty trzeba przygotować przed transgranicznym przemieszczeniem odpadów?
Przy transgranicznym przemieszczaniu odpadów dokumenty są nie tylko formalnością. Mają potwierdzać fakty, na których opiera się całe przemieszczenie: kto uczestniczy w procedurze, jaki odpad ma zostać przemieszczony, jak został sklasyfikowany, dokąd trafi, kto go przewiezie i w jaki sposób zostanie zagospodarowany.
W procedurze uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody podstawowe znaczenie mają: dokument zgłoszenia, dokument przesłania oraz informacje i dokumenty wymagane zgodnie z załącznikiem II do rozporządzenia (UE) 2024/1157. Trzeba przygotować m.in. dane zgłaszającego, odbiorcy, wytwórcy, przewoźników i instalacji, informacje o rodzaju i ilości odpadów, ich klasyfikacji, trasie, planowanym procesie odzysku albo unieszkodliwiania, umowach, zabezpieczeniu finansowym oraz wymaganych oświadczeniach.
W procedurze ogólnego informowania podstawowe znaczenie ma dokument określony w załączniku VII oraz umowa wymagana zgodnie z art. 18 rozporządzenia (UE) 2024/1157. Dokumentacja powinna pozwalać wykazać, że odpad rzeczywiście może być przemieszczany w tej procedurze, że trafi do właściwego odbiorcy i instalacji oraz że zostanie poddany odpowiedniemu procesowi odzysku.
Przed rozpoczęciem przemieszczenia nie wystarczy więc wypełnić formularz. Należy zebrać także dokumenty i dowody potwierdzające klasyfikację odpadu, uprawnienia uczestników, kompetencje przewoźnika, uprawnienia instalacji, przebieg trasy oraz sposób zagospodarowania odpadów.
Zgodnie z art. 20 rozporządzenia (UE) 2024/1157 dokumenty i informacje związane z przemieszczeniem odpadów należy przechowywać przez co najmniej 5 lat.
11. Dlaczego cel przemieszczenia i sposób przetwarzania odpadu są tak ważne?
Przedsiębiorca powinien umieć wykazać, że deklarowany cel przemieszczenia odpowiada temu, co rzeczywiście ma wydarzyć się z odpadem w miejscu przeznaczenia. Nie wystarczy wskazać, że odpad jedzie „do odzysku” albo „do unieszkodliwienia”. Trzeba ustalić, jaki proces ma zostać zastosowany, czy będzie to proces przejściowy czy ostateczny oraz która instalacja go przeprowadzi.
Ma to znaczenie zarówno przy przygotowaniu dokumentów, jak i przy późniejszym potwierdzaniu przebiegu przemieszczenia i przetworzenia odpadu. W dokumentacji trzeba wskazać m.in. operację odzysku albo unieszkodliwiania, zastosowaną technologię, instalację, do której trafi odpad, a w określonych przypadkach również dalsze instalacje, w których mają zostać przeprowadzone kolejne procesy przetwarzania.
Przy odpadach przeznaczonych do odzysku trzeba uwzględnić również informacje, o których mowa w załączniku II część 1 pkt 21 do rozporządzenia (UE) 2024/1157, w tym dotyczące: części nieodzyskiwalnej, ilości i wartości odzyskanego materiału oraz kosztów odzysku i unieszkodliwienia części nieodzyskiwalnej.
Dlatego analiza celu przemieszczenia nie kończy się na wpisaniu kodu R albo D w dokumentach. Wymaga sprawdzenia, czy cały planowany sposób zagospodarowania odpadu jest spójny z klasyfikacją odpadu, dokumentacją, uprawnieniami instalacji oraz rzeczywistym przebiegiem procesu.
12. Jak DIWASS zmienia prowadzenie spraw związanych z transgranicznym przemieszczaniem odpadów?
Po 21 maja 2026 r. prowadzenie sprawy nie polega wyłącznie na przygotowaniu dokumentów i przekazaniu ich kontrahentom albo organom. DIWASS wymusza prowadzenie przemieszczenia jako procesu elektronicznego, w którym znaczenie mają statusy sprawy, terminy, potwierdzenia, uwierzytelnienia dokumentów i działania poszczególnych uczestników.
Zgodnie z art. 27 rozporządzenia (UE) 2024/1157 informacje i dokumenty dotyczące przemieszczeń odpadów mają być przekazywane i wymieniane drogą elektroniczną za pośrednictwem systemu centralnego Komisji albo innych interoperacyjnych systemów lub oprogramowania.
DIWASS będzie więc miejscem elektronicznej obsługi sprawy, ale nie zastąpi oceny dokonywanej przez właściwe organy. W polskich sprawach TPO istotną rolę nadal będzie pełnił GIOŚ, który jako organ właściwy obsługuje zgłoszenia, weryfikuje dokumentację, prowadzi postępowania dotyczące transgranicznego przemieszczania odpadów, wydaje rozstrzygnięcia w ramach swoich kompetencji oraz współpracuje z organami innych państw i służbami kontrolnymi.
W praktyce oznacza to, że w DIWASS będą obsługiwane nie tylko zgłoszenia i dokumenty z załącznika VII, ale także wezwania organów, odpowiedzi na wezwania, decyzje, dokumenty przesłania, potwierdzenia przyjęcia odpadów oraz zaświadczenia dotyczące zakończenia odzysku albo unieszkodliwiania.
DIWASS zwiększa też widoczność błędów. Nieprawidłowo wskazany uczestnik, błędny kod odpadu, niewłaściwy załącznik, brak potwierdzenia albo niedochowanie terminu mogą stać się elementem elektronicznego przebiegu sprawy widocznym dla uczestników procedury, właściwych organów i służb kontrolnych.
Zobacz także instrukcje krok po kroku dotyczące pierwszego zgłoszenia podmiotu i upoważnień w DIWASS.
13. Jakie ryzyka mogą pojawić się w trakcie organizacji i transportu odpadów?
Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy rzeczywisty przebieg transportu przestaje odpowiadać temu, co zostało wskazane w dokumentach. Dotyczy to m.in. przewoźnika, trasy, ilości odpadów, miejsca rozpoczęcia przemieszczenia, sposobu opakowania, instalacji albo terminu rozpoczęcia transportu.
Ryzyko nie kończy się jednak na samym przewozie. Problem może pojawić się również wtedy, gdy odbiorca albo instalacja nie mogą przyjąć odpadu, odpad nie może zostać przetworzony zgodnie z planem albo okazuje się, że dane przemieszczenie powinno być ocenione jako nielegalne.
Zgodnie z art. 22–26 rozporządzenia (UE) 2024/1157 odrębnie uregulowano sytuacje, w których przemieszczenie albo przetworzenie odpadów nie może zostać zrealizowane zgodnie z planem, oraz sytuacje, w których przemieszczenie zostaje uznane za nielegalne. W takich przypadkach mogą pojawić się obowiązki odbioru odpadów, ich zwrotu, alternatywnego odzysku albo unieszkodliwienia, a także obowiązek pokrycia kosztów transportu, magazynowania i zagospodarowania odpadów.
Dlatego organizacja przemieszczenia wymaga kontroli nie tylko przed wysyłką, ale także w trakcie transportu i po dostarczeniu odpadów do instalacji. Znaczenie mają zgodność danych w dokumentach, potwierdzenia w DIWASS, terminy, uprawnienia przewoźnika i instalacji oraz możliwość udokumentowania, że odpad został zagospodarowany zgodnie z planem.
14. O czym trzeba pamiętać przy przemieszczaniu odpadów poza Unię Europejską?
Przy przemieszczaniu odpadów poza Unię Europejską sama analiza rodzaju odpadu i procesu przetwarzania to za mało. W pierwszej kolejności należy ustalić kierunek przemieszczenia: czy chodzi o wywóz z Unii, przywóz do Unii czy tranzyt przez Unię, a następnie sprawdzić status państwa trzeciego oraz ograniczenia właściwe dla danego rodzaju odpadu.
Rozporządzenie (UE) 2024/1157 reguluje te sytuacje w art. 37–58. Inne zasady mogą dotyczyć wywozu odpadów do unieszkodliwiania, inne wywozu odpadów do odzysku, a jeszcze inne przywozu albo tranzytu. Znaczenie ma m.in. to, czy państwo trzecie jest objęte decyzją OECD czy jest stroną konwencji bazylejskiej oraz czy dany rodzaj odpadu nie jest objęty zakazem wywozu albo dodatkowymi warunkami.
Szczególną ostrożność trzeba zachować przy wywozie odpadów z Unii. W przypadku niektórych kierunków i rodzajów odpadów mogą mieć zastosowanie zakazy wywozu, wymóg ujęcia państwa i odpadu w odpowiednim wykazie, obowiązek skierowania odpadów do uprawnionej instalacji oraz obowiązek przeprowadzenia audytu instalacji. Wynika to w szczególności z art. 37, art. 39–41 oraz art. 46 rozporządzenia (UE) 2024/1157.
Przy przemieszczeniach poza Unię trzeba sprawdzić nie tylko procedurę, dokumenty i klasyfikację odpadu, ale również państwo przeznaczenia albo wysyłki, status tego państwa, ograniczenia eksportowe lub importowe, obowiązki celne oraz możliwość wykazania, że odpady będą zagospodarowane w sposób bezpieczny środowiskowo.
15. Kiedy transgraniczne przemieszczanie odpadów może zostać uznane za nielegalne?
Nielegalne przemieszczenie nie musi oznaczać wyłącznie sytuacji, w której odpady przewieziono przez granicę „bez żadnych dokumentów”. Ryzyko może powstać także wtedy, gdy dokumenty są, ale nie odpowiadają rzeczywistemu przebiegowi przemieszczenia albo zostały przygotowane na podstawie błędnych informacji.
Zgodnie z art. 3 pkt 26 rozporządzenia (UE) 2024/1157 nielegalne może być m.in. przemieszczenie dokonane bez wymaganego zgłoszenia, bez zgody właściwych organów, na podstawie zgody uzyskanej przez fałszerstwo, wprowadzenie w błąd lub oszustwo, a także niezgodnie z dokumentem zgłoszenia albo dokumentem przesłania.
Nielegalność może wynikać również z tego, że odpady są odzyskiwane albo unieszkodliwiane z naruszeniem prawa Unii lub prawa międzynarodowego. Znaczenie ma więc nie tylko sam transport, ale także rzeczywisty sposób zagospodarowania odpadu w miejscu przeznaczenia.
W procedurze ogólnego informowania ryzyko może pojawić się przy naruszeniu wymagań art. 18 rozporządzenia (UE) 2024/1157 albo przy niezgodności z informacjami zawartymi w dokumencie określonym w załączniku VII. Dotyczy to m.in. błędnych danych uczestników, przewoźnika, ilości, opakowania albo kodów odpadów.
Dlatego legalność przemieszczenia jest pojęciem złożonym i zależy nie tylko od posiadania dokumentów, ale od zgodności dokumentów, procedury i rzeczywistego przebiegu transportu oraz zagospodarowania odpadu.
16. Jakie znaczenie mają kontrole, kary i obowiązek udokumentowania przemieszczenia?
W transgranicznym przemieszczaniu odpadów dokumentacja ma znaczenie dowodowe. Przedsiębiorca powinien być w stanie wykazać, że prawidłowo ustalił procedurę, sklasyfikował odpad, wskazał uczestników, przekazał wymagane informacje i dopilnował rzeczywistego przebiegu transportu oraz przetworzenia odpadu.
Zgodnie z art. 60 rozporządzenia (UE) 2024/1157 przemieszczenia odpadów podlegają kontrolom, również w trakcie transportu na terytorium Unii. W Polsce w kontrolach mogą uczestniczyć m.in. Inspekcja Ochrony Środowiska, w tym WIOŚ, Krajowa Administracja Skarbowa, Straż Graniczna, Inspekcja Transportu Drogowego oraz Policja. Weryfikowane mogą być m.in. dokumenty, klasyfikacja odpadu, trasa, uczestnicy przemieszczenia, instalacja, potwierdzenia w DIWASS oraz rzeczywisty sposób zagospodarowania odpadów.
Znaczenie ma również art. 20 rozporządzenia (UE) 2024/1157, który nakłada obowiązek przechowywania dokumentów i informacji związanych z przemieszczeniem odpadów przez co najmniej 5 lat. Dokumentacja powinna więc pozwalać odtworzyć przebieg sprawy także po zakończeniu transportu i przetworzeniu odpadu.
Zgodnie z art. 63 rozporządzenia (UE) 2024/1157 państwa członkowskie mają ustanowić sankcje za naruszenia rozporządzenia. Dlatego brak dokumentów, niespójne dane, błędna klasyfikacja, niewłaściwa procedura albo brak potwierdzeń mogą mieć znaczenie nie tylko organizacyjne, ale również kontrolne i sankcyjne.
17. Jak przygotować firmę do nowych zasad transgranicznego przemieszczania odpadów?
Przygotowanie firmy do nowych zasad nie powinno zaczynać się od pierwszego transportu. Najpierw trzeba sprawdzić, jakie odpady firma przemieszcza albo planuje przemieszczać, w jakich kierunkach, do jakich instalacji i w jakim celu. Dopiero na tej podstawie można ocenić procedurę, dokumenty, obowiązki uczestników i ryzyka.
Drugim krokiem jest uporządkowanie pracy w DIWASS. Firma powinna ustalić, kto będzie działał w systemie, w jakiej roli, na podstawie jakiego upoważnienia i kto odpowiada za przygotowanie, uwierzytelnienie, przekazanie oraz monitorowanie dokumentów. Trzeba też sprawdzić gotowość kontrahentów, przewoźników, odbiorców i instalacji, bo prawidłowe prowadzenie sprawy zależy od działań wielu uczestników.
Trzecim krokiem jest przygotowanie dokumentacji i dowodów. Przedsiębiorca powinien umieć wykazać, dlaczego wybrał daną procedurę, jak sklasyfikował odpad, na jakiej podstawie wskazał uczestników, jak potwierdził uprawnienia instalacji oraz jak udokumentował odbiór i przetworzenie odpadu.
Przygotowanie do nowych zasad TPO to więc uporządkowanie całego procesu: od decyzji o wysyłce odpadu, przez klasyfikację, dokumenty i DIWASS, po potwierdzenia, archiwizację i gotowość na kontrolę.
Podsumowanie – od czego więc zacząć analizę planowanego przemieszczenia odpadów?
Analizę planowanego transgranicznego przemieszczenia odpadów warto zacząć od kilku podstawowych pytań: jaki odpad ma zostać przemieszczony, jak został sklasyfikowany, skąd i dokąd ma trafić, przez jakie państwa będzie przebiegała trasa, czy odpad jest przeznaczony do odzysku czy do unieszkodliwiania oraz jaka instalacja ma go przetworzyć.
Dopiero po udzieleniu odpowiedzi na te pytania można ocenić, czy zastosowanie znajdzie procedura uprzedniego pisemnego zgłoszenia i zgody, procedura ogólnego informowania z dokumentem określonym w załączniku VII czy szczególne zasady dotyczące przemieszczeń poza Unię Europejską.
Od 21 maja 2026 r. równie ważne jest przygotowanie organizacyjne firmy: ustalenie ról uczestników, uporządkowanie dokumentów, zapewnienie dostępu do DIWASS, potwierdzanie kolejnych etapów przemieszczenia i przechowywanie dokumentów przez wymagany okres.
W praktyce legalność przemieszczenia zależy nie tylko od poprawnie wypełnionych dokumentów, ale od spójności całego procesu: klasyfikacji odpadu, wyboru procedury, danych uczestników, trasy, instalacji, potwierdzeń, przetworzenia odpadu oraz gotowości do wykazania tego w razie kontroli.
Autorzy: dr Marcin Kaźmierski, Paulina Pelczyk-Nieborak, Kancelaria Ekologiczna
Autorka grafik: Katarzyna Piotrowska, Kancelaria Ekologiczna
Data publikacji: 07.07.2026 r.
[1] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie przemieszczania odpadów, zmiany rozporządzeń (UE) nr 1257/2013 i (UE) 2020/1056 oraz uchylenia rozporządzenia (WE) nr 1013/2006
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401157 [dostęp: 07-07-2026]
[2] Rozporządzenie (WE) nr 1013/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 14 czerwca 2006 r. w sprawie przemieszczania odpadów
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32006R1013 [dostęp: 07-07-2026]
[3] Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2025/1290 z dnia 2 lipca 2025 r. ustanawiające zasady stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 w odniesieniu do wymogów niezbędnych do zapewnienia interoperacyjności między systemem centralnym umożliwiającym elektroniczne przekazywanie i wymianę informacji i dokumentów dotyczących przemieszczania odpadów a innymi systemami lub oprogramowaniem, a także innych wymogów technicznych i organizacyjnych niezbędnych do praktycznego wdrożenia takiego elektronicznego przekazywania i wymiany informacji i dokumentów
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202501290 [dostęp: 07-07-2026]
[4] Ustawa z dnia 29 czerwca 2007 r. o międzynarodowym przemieszczaniu odpadów (Dz. U. z 2024 r. poz. 746)
https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20071240859/U/D20070859Lj.pdf [dostęp: 07-07-2026]
Kategorie:
